Battle of the Books

Mijn toespraak van die dag kan je hier vinden.

Goeiemiddag!

Jullie hebben er geen idee van hoe blij ik ben dat we hier zijn, voor het slotevenement van Battle of the Books. Toen ik anderhalf jaar geleden cultureel ambassadeur werd, kondigde ik aan dat ik van Sint-Niklaas de meest lezende stad van het land wou maken. Dat was pure bluf — ik had er geen flauw idee van hoe ik dat zou gaan doen. Toen ik vervolgens zei dat ik daar een groot scholenproject aan wou koppelen, was ook dat bluf — ik had er geen flauw idee van hoe dat er moest gaan uitzien en wie dat mopje zou betalen.

Dat ik hier nu sta in een zaal vol jonge mensen, die een maandenlang samen met hun auteurs in boeken zijn gedoken, is fantastisch. Want ik wou dit project absoluut met jongeren doen. Met jullie. Ik heb zelf nooit zoveel gelezen in mijn leven als tijdens mijn schooltijd — omdat lezen mijn wereld groter maakte. Spannender. Me liet reizen naar plaatsen waar ik anders niet kon komen. Me liet binnenkijken in de hoofden van mensen die anders waren dan ik. Andere dingen meemaakten dan ik. En omdat ik, in boeken, alles kon uitproberen zonder het echt te doen — wat soms jammer is, maar soms ook een heel groot voordeel.

Ik heb, dat besef ik heel goed, veel geluk gehad. Omdat ik opgroeide in een huis vol boeken. Omdat mijn ouders mij meenamen naar de bibliotheek. Omdat ik goeie leraren had, die zelf graag lazen en de liefde voor literatuur wisten over te brengen. Omdat mijn lief en ik de liefde voor boeken deelden, en we elkaar voorlazen. Niet iedereen heeft zoveel geluk, en daarom bedacht ik Battle of the Books. Om mijn liefde voor de literatuur te delen met jullie allemaal.

Gelukkig kreeg ik hulp, en ik wil al die geweldige mensen meteen bedanken: het superheldenteam van de Bib, dat alles mee op poten zette, Literatuur Vlaanderen en de Stad Sint-Niklaas, die voor het geld zorgden, en de drie auteurs, Angelo, Marieke en Annelies, die met jullie in de boeken doken. Jullie leraren, die bereid waren mee te stappen in dit avontuur, en vooral: jullie allemaal. Want zonder lezers is de literatuur verloren. En dat zou een ramp zijn. Want ik denk dat literatuur vandaag, meer dan ooit, van levensbelang is.

We leven in een tijd waarin we allemaal ontzettend overtuigd zijn van ons eigen gelijk, en waarin algoritmes ervoor dat we omgeven zijn door een bubbel van gelijkgestemden. Met elkaar praten, echt praten,  was nog nooit zo moeilijk als nu. Zelfs over de feiten zijn we het niet meer eens: jullie feiten zijn niet mijn feiten, en al helemaal niet die van Washington, Moskou of Peking. Precies daarin ligt de kracht van literatuur: tussen de flappen van een roman liggen de feiten vast, gewoon omdat de auteur het zo beslist heeft. En dus kunnen we het met elkaar hebben over wat we erover denken. En erbij voelen. We kunnen weer met elkaar praten, ‘van mening wisselen.’ En, wie weet, zelfs van mening veranderen. Zo bekeken is literatuur een safe space, waarin we het kunnen hebben over dingen waarover we in het echte leven moeilijk met elkaar kunnen praten. Bovendien kijken niet buitenaf naar de feiten, maar door de ogen van een personage. Door andere ogen. Door de ogen van een ander. Soms zelfs door de ogen van ‘de ander’. De tegenstander. Zo ontstaat empathie. Begrip. Onze blik wordt breder. Kritischer ook. Voor onszelf, maar ook voor de wereld.

Wat literatuur ook kan, is ons eraan herinneren dat alles maar een verhaal is. Niet alleen in het boek, maar ook daarbuiten. Dat de wereld waarin we leven een wereld is die door mensen is bedacht. Een verhaal. En dat elk verhaal herschreven kan worden. Anders geschreven. Dat we onze eigen verhalen kunnen schrijven, elk van ons. Want dat niets vastligt. Boeken kunnen ons alternatieve werelden tonen. Slechtere, maar ook betere. Ze kunnen ons vragen stellen zonder antwoorden te geven — en ons uitnodigen tot nadenken. Boeken tonen ons dat wij, allemaal, de macht hebben de werkelijkheid vorm te geven zoals wij die dromen.  Alles wat we nodig hebben om elders uit te komen in de toekomst, zijn andere keuzes vandaag. Of, zoals ik als tiener las in Het Achterhuis van Anne Frank: “Wat geweldig dat niemand ook maar één moment hoeft te wachten met het verbeteren van de wereld.” Literatuur schept de denkruimte om de wereld anders te bekijken. En met andere oplossingen te komen. Dus sla een boek open en begin te lezen. Een betere toekomst wacht op jullie, tussen de regels.

Nonsens, denken jullie nu misschien. Alsof een boek brood op de plank brengt. Of mensen een dak boven hun hoofd bezorgt. Literatuur is een fancy hobby voor de happy few, die geen echte problemen hebben. Niets is minder waar. The happy few, of toch het niet zo sympatieke deel daarvan, houdt zichzelf happy & few door ervoor te zorgen dat iedereen accepteert dat de dingen zijn zoals ze zijn, en braaf binnen de box blijft denken. En mensen vooral niet de wereldorde in vraag stellen waarop hun privileges zijn gebouwd. Literatuur doet dat wel, en geeft iedereen die dat wil een breekijzer om dat ook te doen. Te ontsnappen aan wat lijkt vast te liggen.

‘Thank God her name was Austen,’ schrijft de Britse auteur Jeanette Winterson, want in huize Winterson was lezen een zonde en boeken een verzoeking van de duivel (de enige uitzondering was de bijbel), en dus had ze geen idee waar te beginnen toen ze de bibliotheek ontdekte. Ze las de Engelse klassiekers dan maar van A tot Z, ging studeren en ontkwam zo aan het claustrofobische religieuze milieu waarin ze opgroeide. De Franse schrijver Edouard Louis vertelt in Weg met Eddy Bellegueule hoe hij met het boek als deur ontsnapt aan de armoede en het extreem-rechtste denken van zijn familie en zich een uitweg leest naar Parijs. En door al dat lezen de nodige empathie ontwikkelt om over zijn afkomst te schrijven en ze weer te omhelzen. Het zijn maar twee voorbeelden, maar het hadden er duizenden kunnen zijn. Overal ter wereld lezen mensen zich al eeuwenlang uit de miserie en naar een politiek bewustzijn toe. Lezen ontwikkelt, verrijkt en emancipeert. Het is statusverhogend en verrijkend, ook letterlijk. Wie meer leest, heeft meer kans op een betere job en verdient later meer — tip van de dag voor diegenen onder jullie die zich afvragen wat voor zin dit alles heeft.

Maar genoeg gepraat, en tijd voor actie. Want Battle of the Books is natuurlijk ook een wedstrijd, waarin jullie jullie auteur en de boeken die jullie gelezen hebben aan de andere scholen voorstellen. Daar beginnen we zometeen aan. Maar meer dan een wedstrijd waarin jullie tegen elkaar spelen, zie ik deze middag als een Battle for the books, een feest van de literatuur.

May the odds be forever in our favour.

Veel plezier!